ქსნის ხეობის წარსულიდან

ქსნის ხე­ო­ბის წარ­სუ­ლი­დან

აღ­დ­გო­მის მძი­მე დღე ოძის­ში

ბევრ ტრა­გი­კულ, ის­ტო­რი­ა­ში ტკი­ვი­ლად შე­მორ­ჩე­ნილ ფურ­ცელს ინა­ხავს ქსნის ხე­ო­ბის მრა­ვალ­სა­უ­კუ­ნო­ვა­ნი მა­ტი­ა­ნე, მათ შო­რის აღ­სა­ნიშ­ნა­ვია, ყო­ველ­დღი­ურ სა­პო­ლი­ტი­კო და სა­ლი­ტე­რა­ტუ­რო გა­მო­ცე­მა „სა­ხალ­ხო გა­ზე­თის“ 1912 წლის 1 აპ­რი­ლის ნო­მერ­ში გა­მოქ­ვეყ­ნე­ბუ­ლი სტა­ტია „მდი­ნა­რის მსხვერ­პ­ლ­ნი“, რო­მე­ლიც იმა­ვე წლის 24 მარტს აღ­დ­გო­მის შა­ბათს, ღა­მით დატ­რი­ა­ლე­ბულ ტრა­გე­დი­ა­ზე მოგ­ვითხ­რობს. რო­გორც წე­რი­ლის და­საწყის­ში ავ­ტო­რი ა. და­რე­ჯა­ნაშ­ვი­ლი აღ­ნიშ­ნავს: თბი­ლი­სი­დან კას­პ­ში ამო­სუ­ლან ოძი­სის მცხოვ­რებ­ნი: „დე­და, გათხო­ვი­ლი ქა­ლი, ოთხი წლის ბავ­შ­ვი (ქა­ლი) ფარ­ჩუ­კაშ­ვი­ლე­ბი და ერ­თიც ქმრი­ა­ნი ქა­ლი პავ­ლი­აშ­ვი­ლი­სა. მათ კას­პის სად­გურ­ზე ურ­მით დახ­ვედ­რი­ან ბებ­რის სი­ძე და გათხო­ვი­ლი ქა­ლის ქმა­რი“.

შუ­ადღი­სით, 12 სა­ათ­ზე, მგზავ­რე­ბი კას­პი­დან ოძი­სის მი­მარ­თუ­ლე­ბით წა­სუ­ლან. ლა­მის­ყა­ნა­ში ნა­თე­სა­ვებ­თან შე­ჩე­რე­ბუ­ლან. რად­გან უკ­ვე სა­ღა­მო იყო, ახ­ლობ­ლებს უთხო­ვი­ათ დარ­ჩე­ნი­ლიყ­ვ­ნენ „რად­გა­ნაც მდ(ი­ნა­რე) ქსა­ნი წვი­მე­ბის გა­მო ძლი­ერ ადი­დე­ბუ­ლი ყო­ფი­ლა. მგზავ­რებს უარი გა­ნუცხა­დე­ბი­ათ და გას­დ­გო­მი­ან გზას.  რო­დე­საც მი­სუ­ლან მდ. ქსნის ნა­პი­რას, კა­ცე­ბი შე­ში­ნე­ბუ­ლან, იმ ბნელ ღა­მეს წყალ­ში შე­უძ­ლე­ბე­ლი ყო­ფი­ლა გას­ვ­ლა. ბე­ბერს ჩხუ­ბი აუტეხ­ნია კა­ცე­ბი­სათ­ვის, რა­ღა კა­ცე­ბი ხარ­თო ამ წყალ­ში­აც კი ვერ გა­გი­ბედ­ნი­ათ გას­ვ­ლაო. მე ვე­რას­გ­ზით ვერ დავ­რ­ჩე­ბიო გა­უს­ვ­ლე­ლი, რად­გა­ნაც ლი­ტო­ნი­ა­ზე მინ­და და­ვეს­წ­რო­ვო“.

კა­მა­თი­სა და მით­ქ­მა-მოთ­ქ­მის შემ­დეგ კა­ცებს წყალ­ში შეს­ვ­ლა გა­უ­ბე­დი­ათ. იმ ღა­მეს ქსა­ნი ორ ტო­ტად მო­ე­დი­ნე­ბო­და თურ­მე... პირ­ვე­ლი ტო­ტი მშვი­დო­ბი­ა­ნად გა­და­უვ­ლი­ათ. „მე­ო­რე პა­ტა­რა ტოტ­ში რომ შე­სუ­ლან, სა­ქო­ნელს ვერ აუტა­ნია ურე­მი, და­უქ­ვე­ი­თე­ბია, წყალს ძა­ლა და­უ­ტა­ნე­ბია და გა­და­უბ­რუ­ნე­ბია... სა­ქო­ნელს თა­ვის თა­ვის­თ­ვის უშ­ველ­ნია, კა­ცე­ბი ბევ­რი წვა­ლე­ბის შემ­დეგ ძლივს გა­მო­სუ­ლან ცოცხალ-მკვდა­რი; სა­მი დე­და­კა­ცი და ერ­თი ქა­ლი წყალს უმ­ს­ხ­ვერ­პ­ლ­ნია“.

მთე­ლი ოძი­სი ფეხ­ზე დამ­დ­გა­რა ამ სა­ში­ნე­ლი ამ­ბის გა­გე­ბის შემ­დეგ, „ყვე­ლა­ნი ჩაც­ვივ­დ­ნენ წყალ­ში, და­უწყეს მკვდრებს ძებ­ნა“. იმ ღა­მეს მხო­ლოდ მო­ხუ­ცი ქა­ლი და მი­სი შვი­ლიშ­ვი­ლი იპო­ვეს, აღ­დ­გო­მის დი­ლით კი ორი ქმრი­ა­ნი ქა­ლის გვამ­საც მი­აკ­ვ­ლი­ეს. ხუ­თი ცხე­და­რი და­ა­საფ­ლა­ვეს ოძი­სე­ლებ­მა: „ერ­თი იქა­უ­რი მღვდლის 12 წლის მოს­წავ­ლე ქა­ლი, ორი დე­და­კა­ცი და ერ­თი ბავ­შ­ვი ერთ ოჯა­ხი­დან, და ერ­თი დე­და­კა­ცი მე­ო­რე ოჯა­ხი­დან. აღ­დ­გო­მის დღეს... ოძი­სე­ლებ­მა იგ­ლო­ვეს მთე­ლი დღე“...

ვი­ღას ახ­სოვ­და ლი­ტა­ნი­ო­ბა, ყვე­ლას ნამ­ტი­რა­ლე­ვი სა­ხე ჰქონ­დაო - წერ­და ავ­ტო­რი, რო­მე­ლიც მსგავ­სი უბე­დუ­რე­ბის თა­ვი­დან ასა­ცი­ლებ­ლად, სა­ზო­გა­დო­ე­ბას სთა­ვა­ზობ­და, წყალ­დი­დო­ბის დროს, მდი­ნა­რის სი­ახ­ლო­ვეს თი­თო ყა­რა­უ­ლი მა­ინც და­ე­ყე­ნე­ბი­ნათ. მა­გა­ლი­თის­თ­ვის ზა­ქა­თა­ლის ოლ­ქი მოჰ­ყავს, სა­დაც „იქა­უ­რი ოლ­ქის უფ­რო­სის გან­კარ­გუ­ლე­ბით ყო­ველ წელს წყალ­დი­დო­ბის დროს თი­თო მდი­ნა­რე­ზედ აყე­ნე­ბენ სამ ოთხ ყა­რა­ულს, წყალ­ში გამ­ს­ვ­ლელ-გა­მომ­ს­ვ­ლე­ლის­თ­ვის მი­საშ­ვე­ლებ­ლად“.

„ურე­მი რომ გა­დაბ­რუნ­დე­ბა, გზა მე­რე გა­მოჩ­ნ­დე­ბაო“ - გვა­უწყებს ხალ­ხუ­რი სიბ­რ­ძ­ნე და პირ­და­პი­რი თუ გა­და­ტა­ნი­თი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბით, ურ­მის გა­დაბ­რუ­ნე­ბის შემ­დეგ, და­რე­ჯა­ნაშ­ვი­ლის მი­თი­თე­ბუ­ლი ეს გზა, რო­გორც ჩანს, ყვე­ლა­ზე უფ­რო მი­სა­ღე­ბი უნ­და ყო­ფი­ლი­ყო იმ დრო­ის­თ­ვის.

მის­ტი­კუ­რი ყე­ლის ტბა

ყე­ლის ტბა მდე­ბა­რე­ობს ახალ­გო­რის მუ­ნი­ცი­პა­ლი­ტეტ­ში, ყე­ლის ვულ­კა­ნურ ზე­გან­ზე, ზღვის დო­ნი­დან და­შო­რე­ბუ­ლია 2914 მეტ­რით, სარ­კის ფარ­თო­ბი 1, 28, აუზის ფარ­თო­ბი 2 9, 9 კვ.კმ.-ს შე­ად­გენს. ტბის სიგ­რ­ძე - 2731, სი­გა­ნე - 1216, ხო­ლო მა­ქი­მა­ლუ­რი სიღ­რ­მე 63 მეტ­რია. წე­ლი­წა­დის უმე­ტე­სი ნა­წი­ლი (7-8 თვე) ყი­ნუ­ლი­თაა და­ფა­რუ­ლი. ტბა­ში თევ­ზი არ ბი­ნად­რობს. საზ­რ­დო­ობს წვი­მის, თოვ­ლი­სა და მი­წის­ქ­ვე­შა წყლე­ბით.

ქსნის ხე­ო­ბის მკვლე­ვა­რის, ის­ტო­რი­კოს ვი­ტა­ლი ქენ­ქა­ძის აღ­წე­რით „ტბის წყა­ლი მტკნა­რია, ძლი­ერ ცი­ვი, სა­სი­ა­მოვ­ნო გე­მო­სი და ზურ­მუხ­ტის ფე­რი­საა... ტბის შე­მო­გა­რე­ნი და მდი­ნა­რე ქსნის სა­თა­ვე­ე­ბი სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის გან­მავ­ლო­ბა­ში ქსნის ხე­ო­ბელ­თა ცხვარ-ბატ­კ­ნის სა­უ­კე­თე­სო და ყუ­ა­თი­ან სა­ძოვ­რე­ბა­დაა მიჩ­ნე­უ­ლი“. ზე­მოთ ნათ­ქ­ვამს ეხ­მი­ა­ნე­ბა 1918 წლის 5 ივ­ნი­სის გა­ზეთ „სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში“ გა­მოქ­ვეყ­ნე­ბუ­ლი პუბ­ლი­კა­ცი­ის „ქარ­თ­ლ­ში გად­მო­სა­ვა­ლი გზე­ბი კავ­კას­(ი­ის) მთებ­ზე“ პრო­ლო­გი: „უწინ ამ, გზე­ბის და­რა­ჯათ ქარ­თ­ვე­ლი მო­სახ­ლე­ო­ბა ყო­ფი­ლა, ახ­ლა კი იქ ქარ­თ­ვე­ლი აღა­რა­ვინ სცხოვ­რობს, გარ­და მეცხ­ვა­რე­ე­ბი­სა, რომ­ლებ­საც ორი თვის გან­მავ­ლო­ბა­ში აქ ცხვა­რი უყე­ნი­ა­თო“.

არა­ერ­თი სა­ინ­ტე­რე­სო თქმუ­ლე­ბა შე­მოგ­ვი­ნა­ხა ქარ­თულ­მა ფოლ­კ­ლორ­მა, მათ შო­რის ყე­ლის ტბას­თან და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი. ქსნუ­რი ზე­პირ­სიტყ­ვი­ე­რე­ბის მი­ხედ­ვით, ყე­ლის ტბის მი­და­მო­ებ­ში უცხოვ­რია ერთ მეცხ­ვა­რეს, რო­მე­ლიც ნა­ყო­ფი­ერ ალ­პურ სა­ძოვ­რებს ცხვრის გა­მო­საკ­ვე­ბად იყე­ნებ­და. ერ­თი ნაკ­ლი ჰქო­ნია ძვე­ლად ამ ად­გილს - უწყ­ლო­ო­ბა. და­უკ­რავს წე­რაქ­ვი მწყემსს და წყალს ჯერ ჟონ­ვა და­უწყია, მე­რე მძლავ­რად ამო­ხეთ­ქი­ლა. შეშ­ფო­თე­ბულ მეცხ­ვა­რეს წყლის შე­სა­კა­ვებ­ლად სი­პის ქვა და­უდ­ვია. სა­ჭი­რო­ე­ბის შემ­თხ­ვე­ვა­ში აიღებ­და სიპს, ცხვარს წყალს და­ა­ლე­ვი­ნებ­და და ისევ და­ა­ფა­რებ­და.

ერთ დღე­საც, მო­უც­ლე­ლო­ბის გა­მო კაცს ცო­ლი გა­უგ­ზავ­ნია სამ­წყემ­სურ­ში. და­ვიწყ­ნია ქალს ჭის­თ­ვის სი­პის და­ფა­რე­ბა. „გა­თენ­და მე­ო­რე დი­ლა და ჰოი საკ­ვირ­ვე­ლე­ბა... ღა­მით იმ­დე­ნი ედი­ნა წყალს, რომ მთე­ლი ის უზარ­მა­ზა­რი ტა­ფო­ბი... და­ე­ფა­რა, მთა­თა შუა ყე­ლი მო­ე­ნა­ხა და ეწყო დე­ნა. ყო­რის ქვით ნა­გე­ბი ბა­კე­ბი  აღარ­სად ჩან­დ­ნენ. ცხვარს კი სა­შიშ­რო­ე­ბის­თ­ვის თა­ვი და­ეღ­წია და ნო­ტო-ნო­ტო დაქ­საქ­სულ­ნი, მა­ღა­ლი მთის ფერ­დო­ბებ­ზე გა­ჩე­რე­ბუ­ლიყ­ვ­ნენ“. ასე გა­ჩე­ნი­ლა ყე­ლის ტბა, სა­ი­და­ნაც იწყე­ბა ქსნის ხე­ო­ბა.

ლე­გენ­და ლე­გენ­დად რჩე­ბა, მაგ­რამ არა­ნაკ­ლებ სა­ყუ­რადღე­ბოა გა­ზეთ „სა­ქარ­თ­ვე­ლოს“ ზე­მოთ ხსე­ნე­ბულ ნო­მერ­ში ანო­ნი­მი ავ­ტო­რის მო­ნათხ­რო­ბი... რო­გორც იგი „ედი­სის გა­და­სა­ვალ­ზე“ სა­უბ­რი­სას აღ­ნიშ­ნავს, „ამ გზით ამ თხუთ­მე­ტი წლის წი­ნათ (და­ახ­ლო­ე­ბით 1903 წელს - დ.ა.) გრა­ფი­ნია უვა­რო­ვი­სა გად­მო­ვი­და პა­ტა­რა ეტ­ლით, რო­მე­ლიც ალაგ-ალაგ და­ე­შა­ლათ და ისე ხე­ლით გად­მო­ე­ტა­ნათ, ამ გზით ხე­ე­ბის ძე­ლებს სა­რე­ბით გა­დი­ტა­ნენ ხოლ­მე პი­რი­ი­ქით ოსე­ბის­გან. ეს გზა უერ­თ­დე­ბა სად­გურ კობს, - სამ­ხედ­რო გზა­ზე“. მა­ნამ­დე კი, მეცხ­რა­მე­ტე სა­უ­კუ­ნის და­საწყის­ში რუ­სე­ბის ცხე­ნო­სა­ნი რაზ­მი შე­უ­წი­რავს მის­ტი­კურ ყე­ლის ტბას: „ამ გზით გად­მო­ვი­და ამ ასი წლის წი­ნად რუ­სე­ბის ცხე­ნო­სა­ნი რაზ­მი ზარ­ბაზ­ნე­ბით, რო­მე­ლიც შემ­თხ­ვე­ვით ყი­ნულ გა­დაკ­რულ ყე­ლის ტბა­ში და­ი­ღუ­პა. მგო­ნი მა­ი­სის თვე იყო, ჯერ ისევ ყი­ნულ­გა­დაკ­რუ­ლი ტბა თოვ­ლით იყო და­ფა­რუ­ლი. გზის მაჩ­ვე­ნე­ბე­ლი მოს­ტყუვ­და, ზედ შე­ა­ყე­ნა რაზ­მი, ყი­ნუ­ლი ჩა­იმ­ტ­ვ­რა და და­ი­ღუ­პა“.

რუ­სე­ბის ყე­ლის ტბის მი­და­მო­ებ­ში გა­მო­ჩე­ნა 1804 წლის მთი­უ­ლე­თის გლეხ­თა აჯან­ყე­ბის პე­რი­ოდს უნ­და უკავ­შირ­დე­ბო­დეს. აჯან­ყე­ბამ მო­იც­ვა ხე­ვი, მთი­უ­ლე­თი, ქსნის ხე­ო­ბა, ანა­ნუ­რი და დუ­შე­თი. აჯან­ყე­ბუ­ლე­ბი რუ­სე­თის კო­ლო­ნი­უ­რი პო­ლი­ტი­კი­სა და გლე­ხე­ბის მი­მართ გა­მო­ჩე­ნი­ლი სას­ტი­კი და­მო­კი­დე­ბუ­ლე­ბის გა­მო გა­მოთ­ქ­ვამ­დ­ნენ პრო­ტესტს. აჯან­ყე­ბულ­თა ჩა­სახ­შო­ბად რუ­სე­თი­დან და­მა­ტე­ბი­თი ჯა­რე­ბი გა­მო­იხ­მო წარ­მო­შო­ბით ქარ­თ­ველ­მა სამ­ხედ­რო და სა­ხელ­მ­წი­ფო მოღ­ვა­წემ, ას­ტ­რა­ხა­ნის სამ­ხედ­რო გუ­ბერ­ნა­ტორ­მა და სა­ქარ­თ­ვე­ლოს მთა­ვარ­სარ­დალ­მა, ინ­ფან­ტე­რი­ის გე­ნე­რალ­მა პავ­ლე ცი­ცი­ა­ნოვ­მა. 3 000 მე­ო­მა­რი და 30 ქვე­მე­ხი აღ­მოჩ­ნ­და გა­რუ­სე­ბუ­ლი ქარ­თ­ვე­ლის გან­კარ­გუ­ლე­ბა­ში გე­ნე­რალ ნეს­ვე­ტა­ე­ვის ხელ­მ­ძღ­ვა­ნე­ლო­ბით. 19 ოქ­ტომ­ბერს ანა­ნურ­ში შე­ერ­თე­ბუ­ლან ნეს­ვე­ტა­ე­ვი­სა და კავ­კა­სი­ის მთა­ვარ­მარ­თებ­ლის ჯა­რე­ბი. მთი­ულ­თა წი­ნა­აღ­მ­დე­გო­ბის გა­ტეხ­ვის შემ­დეგ ცი­ცი­ა­ნო­ვი ლი­ახ­ვის ხე­ო­ბა­ში შეჭ­რი­ლა... სა­ვა­რა­უ­დოდ, სწო­რედ ამ რუ­სუ­ლი დამ­ს­ჯე­ლი რაზ­მის ნა­წი­ლე­ბი შთა­უნ­თ­ქ­ვავს ყე­ლის ტბას.

თოკ­ზე ჩა­მომ­ხ­რ­ჩ­ვა­ლი იმე­დი

ქსნის­ხე­ო­ბე­ლი გლე­ხის შე­ჭირ­ვე­ბუ­ლი ყო­ფის ერ­თი სა­ბე­დის­წე­რო მო­მენ­ტია აღ­წე­რი­ლი 1897 წლის 29 ნო­ემ­ბ­რის „ივე­რი­ა­ში“, რო­მე­ლიც სო­ფელ მო­ნას­ტერ­ში მცხოვ­რებ ოჯახ­ზე მოგ­ვითხ­რობს: „ს. მო­ნას­ტ­რის (ლარ­გ­ვი­სის - დ.ა.) სა­ზო­გა­დო­ე­ბა­ში სცხოვ­რობს ერ­თი საწყა­ლი „მთი­უ­ლი“ - ხელ­მარ­ტო, ცო­ლის ანა­ბა­რა. ცოლს წი­ნა დღე­ებ­ში ქმარ­თან ლა­პა­რა­კი თურ­მე ჰქო­ნია თა­ვი­სის ოჯა­ხის სი­ღა­რი­ბის შე­სა­ხებ. უთხ­რა თურ­მე ცოლ­მა: გა­დი გა­რეთ, შე­ნის ოფ­ლით შე­მო­ი­ტა­ნე ან პუ­რი, ან ქე­რი, ამ ზამ­თ­რით თა­ვი და­ვირ­ჩი­ნო­თო. ერ­თი თუ­მა­ნი გვა­ოხ­რია, „ფოჰ­ტის“ ფულ­ში წა­ი­ღე­ბენ, მშივ­რე­ბი ამო­ვი­ხო­ცე­ბით, მეც მომ­წყინ­და სი­ღა­რი­ბე, მე­ტი აღა­რა შე­მიძ­ლიაო.

ქმარს ბევ­რი უნერ­ვი­უ­ლია. ახ­ლო-მახ­ლო რთუ­ლი ყო­ფი­ლა ოფ­ლით ლუკ­მა-პუ­რის შოვ­ნა და შორ­საც არ შე­ეძ­ლო წას­ვ­ლა. ბო­ლოს უფიქ­რია, მე­ზობ­ლებ­ში ხელს გა­ვი­მარ­თავ, ცო­ტას ჩე­მი თუმ­ნი­თაც ვი­ყი­დი და ზამ­თარს გა­და­ვი­ტან­თო, მაგ­რამ სო­ფელ­ში ბე­გა­რის აკ­რე­ფის დროს მო­ხე­ლე­ებს, რაც ჰქონ­და, ის ფუ­ლიც წა­ურ­თ­მე­ვი­ათ. საწყა­ლი კა­ცი მე­ო­რე დღეს ტყე­ში წა­სუ­ლა შე­შის მო­სა­ტა­ნად და სახ­ლ­ში დაბ­რუ­ნე­ბულს ცო­ლი თოკ­ზე ჩა­მომ­ხ­რ­ჩ­ვა­ლი დახ­ვე­დია...

ამაგ­და­რი ერის­კა­ცი და „ჯო­ხის ფუ­ლი“

გო­რის მუ­ნი­ცი­პა­ლი­ტე­ტის სო­ფე­ლი კა­რა­ლე­თი ში­და ქარ­თ­ლის ვა­კე­ზე მდე­ბა­რე­ობს, გო­რი­დან ჩრდი­ლო-და­სავ­ლე­თის მი­მარ­თუ­ლე­ბით 8 კი­ლო­მეტ­რი­თაა და­შო­რე­ბუ­ლი. 

ამ ის­ტო­რი­უ­ლი სოფ­ლის გან­ვი­თა­რე­ბას, მის ეკო­ნო­მი­კას, კულ­ტუ­რას დი­დი ამა­გი დას­დეს აქ მცხოვ­რებ­მა ქსნის ხე­ო­ბელ­მა მე­ბა­ტო­ნე­ებ­მა. სოფ­ლის ამაგ­დარ მოღ­ვა­წე­თა შო­რის გან­სა­კუთ­რე­ბით უნ­და გა­მოვ­ყოთ კა­რა­ლე­თის უკა­ნას­კ­ნე­ლი მე­ბა­ტო­ნე მი­ხე­ილ ერის­თა­ვი. იგი იყო რე­ვაზ და ნი­ნო ერის­თა­ვე­ბის ვა­ჟი. იმ რე­ვაზ ერის­თა­ვის, რომ­ლის კოზ­ლო­ვის შეშ­ლი­ლის თარ­გ­მან­საც ილია ჭავ­ჭა­ვა­ძე გა­მო­ეხ­მა­უ­რა 1860 წელს გა­მოქ­ვეყ­ნე­ბულ წე­რილ­ში „ორი­ო­დე სიტყ­ვა თა­ვად რე­ვაზ შალ­ვას ძის ერის­თა­ვის კაზ­ლო­ვიდ­გამ „შეშ­ლი­ლის“ თარ­გ­მან­ზე­და“, რა­საც მოჰ­ყ­ვა 1861 წელს „ცის­კარ­ში“ ბარ­ბა­რე ერის­თა­ვი ჯორ­ჯა­ძის, რე­ვაზ ერის­თა­ვი­სა და გი­ორ­გი ბა­რა­თაშ­ვი­ლის წე­რი­ლე­ბი...

კა­რა­ლეთ­ში, ერის­თა­ვე­ბის საგ­ვა­რე­უ­ლო სა­სახ­ლე­ში და­ბა­დე­ბუ­ლა რე­ვა­ზის ვა­ჟი მი­ხე­ი­ლი 1861 (ან 1862) წელს. დაწყე­ბი­თი გა­ნათ­ლე­ბა კერ­ძო პან­სი­ო­ნატ­ში მი­უ­ღია და სწავ­ლა უკ­რა­ი­ნა­ში, უმა­ნის სას­წავ­ლე­ბელ­ში გა­უგ­რ­ძე­ლე­ბია, რომ­ლის დამ­თავ­რე­ბის შემ­დეგ იღებს პირ­ვე­ლი თან­რი­გის ატეს­ტატს. უკ­რა­ი­ნი­დან სამ­შობ­ლო­ში დაბ­რუ­ნე­ბუ­ლი ცდი­ლობს თა­ვი­სი ცოდ­ნა და პრო­ფე­სი­ო­ნა­ლიზ­მი კა­რა­ლეთ­ში სოფ­ლის მე­ურ­ნე­ო­ბის გან­ვი­თა­რე­ბას მო­ახ­მა­როს. ევ­რო­პის სხვა­დას­ხ­ვა ქვეყ­ნებ­თან დამ­ყა­რე­ბუ­ლი საქ­მი­ა­ნი ურ­თი­ერ­თო­ბე­ბი მი­ხე­ილს სა­შუ­ა­ლე­ბას აძ­ლევ­და თა­ვის ქვე­ყა­ნა­შიც გა­მო­ეყ­ვა­ნა ხე­ხი­ლი­სა და ვა­ზის სხვა­დას­ხ­ვა ჯი­შე­ბი.

„მი­ხე­ილ ერის­თა­ვი იყო პირ­ვე­ლი, რო­მელ­მაც გო­რის მაზ­რა­ში ამე­რი­კუ­ლი ჯი­შის ვა­ზის სა­ძი­რე­თა სა­დე­დე შექ­მ­ნა და სა­ნერ­გე მე­ურ­ნე­ო­ბაც მო­აწყო. კა­რა­ლეთ­ში სუფ­რის ყურ­ძ­ნის ქარ­თუ­ლი და უცხო­უ­რი სა­ხე­ო­ბე­ბი გა­ა­შე­ნა და ვა­ზის ჯი­შე­ბის მრა­ვალ­ფე­რო­ვა­ნი კო­ლექ­ცია შექ­მ­ნა. მი­ხე­ილ ერის­თავ­მა პირ­ველ­მა ჩა­უ­ყა­რა სა­ფუძ­ვე­ლი სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში დი­დი პო­მო­ლო­გი­უ­რი ბა­ღის შექ­მ­ნას, თოთხ­მეტ დე­სე­ტი­ნა ფარ­თობ­ზე გა­ა­შე­ნა ხე­ხი­ლის ყვე­ლა ინ­ტ­რო­დუ­ცი­რე­ბუ­ლი ჯი­შის სა­ხე­ო­ბა. ნერ­გე­ბი და სა­ნამ­ყე­ნე მა­სა­ლა მი­ხე­ილს ევ­რო­პის სხვა­დას­ხ­ვა ქვეყ­ნე­ბი­დან შე­მო­ქონ­და და ამ საშ­ვი­ლიშ­ვი­ლო საქ­მით ხელს უწყობ­და ჩვენ­ში გავ­რ­ცე­ლე­ბუ­ლი ხე­ხი­ლის კულ­ტუ­რა­თა გამ­დიდ­რე­ბას".

მი­ხე­ილ­მა კა­რა­ლეთ­ში მო­აწყო წყალ­ზე მო­მუ­შა­ვე სა­ლე­წი მან­ქა­ნა, ზრუ­ნავ­და მე­ფუტ­კ­რე­ო­ბის გან­ვი­თა­რე­ბა­ზე და ჰყავ­და ფუტ­კა­რი კა­რა­ლეთ­სა და ღვა­რებ­ში, დარ­გის გან­ვი­თა­რე­ბის­თ­ვის კონ­სულ­ტა­ცი­ებს იღებ­და იმ დრო­ის­თ­ვის კარ­გად ცნო­ბი­ლი რუ­სი მე­ფუტ­კ­რე ტო­ხო­მო­რო­ვის­გან. 

მი­ხე­ილს სო­ფელ­ში მეცხო­ვე­ლე­ო­ბი­სა და მეფ­რინ­ვე­ლე­ო­ბის გან­ვი­თა­რე­ბა­ზეც უზ­რუ­ნია და კა­რა­ლეთ­ში შვე­ი­ცა­რი­უ­ლი ჯი­შის ძრო­ხე­ბი მო­უ­შე­ნე­ბია, რძეს გორ­ში ამუ­შა­ვებ­დ­ნენ. ასე­ვე მო­უ­შე­ნე­ბია ტამ­ბო­ვის სა­ბე­კო­ნე ჯი­შის ღო­რე­ბი, გა­უმ­რავ­ლე­ბია ე.წ. ბრინ­ჯა­ოს ინ­და­უ­რე­ბი, ხოლ­მო­გო­რუ­ლი ბა­ტე­ბი, სხვა­დას­ხ­ვა ჯი­შის ქათ­მე­ბი.

გარ­და ამი­სა, ძა­ლი­ან გულ­მოწყა­ლეც ყო­ფი­ლა კა­რა­ლე­თის ბა­ტო­ნი. „ისე­თი მოწყა­ლე ბა­ტო­ნი გვყავს, აი სახ­ლე­ბი იმი­სია, გო­რა­ზე რომ დგას, რო­მა შე­წუ­ხე­ბუ­ლი კა­ცი რომ ნა­ხოს პი­რი­ქით თა­ვი­სას და­აყ­რის და მოგ­ცემს. მე­რე ეხ­ლა რაც ბა­ტო­ნიშ­ვი­ლი მო­ვი­და სწავ­ლი­დამ... აბა შენ თქვი! ისე­თი კარ­თო­ფი­ლი მოჰ­ყავს რო შე­ნი მო­წო­ნე­ბუ­ლი. რას არა მუ­შა­ობს. თა­ვის ხე­ლით ჰყი­დის ხოლ­მე გო­რის სას­წორ­ზე ყვე­ლა­ფერ­სა. ღმერ­თო ისე­თი ღვთის­ნი­ე­რი ადა­მი­ა­ნია!

ჩვენ მა­გის ხელ­ში სულ არა გვი­შავს-რა. ისე ტკბი­ლად, ძმუ­რად გვექ­ცე­ვა, ისე ყვე­ლა­ფე­რი ემე­ტე­ბა ჩვენ­თ­ვი­ნა, რომ ძმა ძმის­თ­ვინ არ გა­ი­მე­ტებს და მა­მა შვი­ლის­თ­ვი­ნა“.  „დრო­ე­ბა­ში“ გა­მოქ­ვეყ­ნე­ბუ­ლი კა­რა­ლე­თე­ლი გლე­ხის ეს სიტყ­ვე­ბიც მოწ­მობს მა­თი ბა­ტო­ნის გულ­მოწყა­ლე­ბა­სა და შრო­მის­მოყ­ვა­რე­ო­ბას.

სოფ­ლის მე­ურ­ნე­ო­ბის გარ­და, მი­ხე­ილ ერის­თა­ვი სხვა სა­ზო­გა­დო­ებ­რივ საქ­მი­ა­ნო­ბა­საც ეწე­ო­და, მას გუ­ბერ­ნი­ის მდივ­ნის თა­ნამ­დე­ბო­ბა ეკა­ვა. ჰყავ­და უაღ­რე­სად გა­ნათ­ლე­ბუ­ლი მე­უღ­ლე, გე­ნე­რალ-მა­ი­ორ ივა­ნე სა­გი­ნაშ­ვი­ლის ქა­ლიშ­ვი­ლი ელე­ნე. კა­რა­ლეთ­ში ერის­თა­ვე­ბის სა­სახ­ლეს ამ­შ­ვე­ნებ­და მდი­და­რი ბიბ­ლი­ო­თე­კა, რო­მელ­შიც გა­ეც­ნო­ბო­დით რო­გორც ქარ­თულ, ისე უცხო­ურ ლი­ტე­რა­ტუ­რას. ელე­ნე მუდ­მი­ვად აახ­ლებ­და და ავ­სებ­და წიგ­ნად ფონდს უცხო­ე­თი­დან გა­მო­წე­რი­ლი ახა­ლი გა­მო­ცე­მე­ბით. თბი­ლი­სის ცენ­ტ­რა­ლურ სა­ის­ტო­რიო არ­ქივ­ში მუ­შა­ო­ბი­სას პი­რა­დად გა­ვე­ცა­ნი 1814 წლის ქსნის სა­ე­რის­თა­ვოს აღ­წე­რას, რო­მელ­საც წი­ნა ყდის ში­და მხა­რე­ზე მი­წე­რი­ლი აქვს:

„ქარ­თ­ლი. ს. კა­რა­ლე­თი (ნა­ჭარ­მა­გე­ვი), მი­ხე­ილ ერის­თა­ვის წიგ­ნე­ბი­დან.

გ. ბო­ჭო­რი­ძე.

1924 წ. დე­კემ­ბ­რის 7-ს“.

ერის­თა­ვე­ბის ბიბ­ლი­ო­თე­კით სარ­გებ­ლობ­და მა­შინ­დე­ლი ქარ­თუ­ლი არის­ტოკ­რა­ტია. ელე­ნე ევ­რო­პი­დან იწ­ვევ­და მას­წავ­ლებ­ლებს შვი­ლე­ბის აღ­საზ­რ­დე­ლად. ერის­თა­ვებ­მა კა­რა­ლეთ­სა და გორ­ში ჩა­მო­ა­ყა­ლი­ბეს კულ­ტუ­რის ახა­ლი ცენ­ტ­რი, ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი კე­რა. აქ გა­მარ­თულ სა­ლო­ნურ სა­ღა­მო­ებ­ში მო­ნა­წი­ლე­ობ­დ­ნენ მა­შინ­დე­ლი ქარ­თუ­ლი ელი­ტის წარ­მო­მად­გენ­ლე­ბი, მწერ­ლე­ბი, მხატ­ვ­რე­ბი, მომ­ღერ­ლე­ბი. სა­გი­ნაშ­ვი­ლის ქა­ლი თვი­თონ მუ­სი­კო­სი ყო­ფი­ლა და სა­ლო­ნურ სა­ღა­მო­ებ­ზეც ას­რუ­ლებ­და ბა­ხის, მო­ცარ­ტის, ბეთ­ჰო­ვე­ნის ნა­წარ­მო­ე­ბებს.

ხე­ლოვ­ნე­ბის ნი­მუ­ში იყო კა­რა­ლე­თის ცენ­ტ­რ­ში გო­რაკ­ზე აგე­ბუ­ლი ერის­თა­ვე­ბის დი­დე­ბუ­ლი სა­სახ­ლე, რო­მელ­ზეც მოგ­ვითხ­რობს ქსნის ერის­თავ­თა საგ­ვა­რე­უ­ლო სახ­ლის წარ­მო­მად­გე­ნე­ლი ელი­სა­ბედ ელიზ­ბა­რის ასუ­ლი ერის­თა­ვი: „დი­დი სა­სახ­ლე იყო კა­რა­ლეთ­ში, თოთხ­მე­ტი დი­დი ოთა­ხი, რო­მელ­საც ერ­ტყა გარ­შე­მო გა­ლა­ვა­ნი... მა­ღა­ლი კი­ბე ასა­ვა­ლი და პე­რედ­ნია, სა­დაც დგას დი­დი შკა­პი დიდ­ძა­ლი ჭურ­ჭ­ლე­უ­ლით და მი­ნე­უ­ლო­ბით. დგას დი­დი სა­ვარ­ძე­ლი, რო­მელ­ზე­დაც მომ­ს­ვ­ლელ­ნი აწყო­ბენ თა­ვი­ანთ გახ­დილ პალ­ტო­ებს. მე­რე შეხ­ვალთ დიდ ზა­ლა­ში სა­დაც თავ­სა და ბო­ლოს ფე­ჩე­ბია, ფან­ჯ­რებ­თან სტო­ლე­ბი და სარ­კე­ე­ბი, მა­გი­და­ზე ვერ­ცხ­ლის კან­დე­ლაპ­რე­ბი და იქავ ყან­წე­ბი დი­დი ვერ­ცხ­ლ­ში შე­ჭე­დი­ლი ჯაჭ­ვე­ბით შემ­კუ­ლი ვა­რა­ყი­ა­ნი. ზედ აწე­რია, რომ სო­ლო­მონ მე­ო­რის ნა­ქო­ნია. თა­ვით და ბო­ლოს დი­დი ქარ­თუ­ლი ტახ­ტე­ბი ხა­ლი­ჩე­ბით მორ­თუ­ლი. შუ­ა­ში დი­დი სტო­ლი, დი­დი შუ­შა­ბან­დი, სა­დაც დილ-დი­ლო­ბით ყმაწ­ვი­ლე­ბი ვსვავთ ჩა­ის. თვალ­სა­ჩი­ნო­დაა მორ­თუ­ლი სას­ტუმ­რო ოთა­ხიც, სა­დაც ჰკი­დია მშვე­ნი­ე­რი სუ­რა­თი დი­დი თა­მა­რი­სა, მე­ო­რე კე­დელ­ზე უკ­ვ­და­ვი რუს­თა­ვე­ლის სუ­რა­თი. ზე­მოთ ხა­ტე­ბი ას­ვე­ნია 2 ფან­ჯა­რას­თან. კან­კე­ლი სა­დაც ან­თია მუ­დამ სან­თე­ლი. იქ­ვეა დი­დი, მშვე­ნი­ე­რი ღვთა­ე­ბის ხა­ტი ანას­ტა­სია ბა­ტო­ნიშ­ვი­ლი­სა­გან პე­ტერ­ბურ­გი­დან გა­მოგ­ზავ­ნი­ლი, აგ­რეთ­ვე ნა­წი­ლე­ბი ვერ­ცხ­ლის ბუ­დე­ში და ხა­ვერ­დ­ში ჩას­მუ­ლი, რო­მე­ლიც ნა­კე­რია თვალ­მარ­გა­ლი­ტით.“

ელი­სა­ბე­დის მო­გო­ნე­ბა სა­უ­კე­თე­სოდ ახა­სი­ა­თებს ერის­თა­ვე­ბის სა­სახ­ლე­საც და სა­უ­კე­თე­სოდ წარ­მოგ­ვი­ჩენს კა­რა­ლე­თის ეთ­ნოგ­რა­ფი­ულ ყო­ფა­საც. სა­სახ­ლე იყო ქარ­თუ­ლი კულ­ტუ­რის ერთ-ერ­თი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი კე­რა.

რო­გორც ზე­მო­თაც აღ­ვ­ნიშ­ნე, მი­ხე­ი­ლი და მი­სი ქველ­მოქ­მე­დი, კულ­ტუ­რუ­ლი ოჯა­ხი დი­დი სიყ­ვა­რუ­ლით სარ­გებ­ლობ­და კა­რა­ლე­თელ გლე­ხებ­ში. ამ მხრივ სა­ყუ­რადღე­ბო ცნო­ბა შე­მოგ­ვი­ნა­ხა 1905 წლის „ცნო­ბის ფურ­ცელ­მაც“:

„23 მარტს შუა სო­ფელ­ში ცეცხ­ლი გაჩ­ნ­და, მა­შინ­ვე ას­ტყ­და გა­ნუწყ­ვე­ტე­ლი ზა­რის რეკ­ვა . ხალ­ხის წი­ვილ-კი­ვი­ლი, ბღა­ვი­ლი და ყე­ფა ოთხ­ფეხ­თა. მო­მე­ტე­ბუ­ლი ნა­წი­ლი ხალ­ხი­სა ბე­გა­რა­ზე იმ­ყო­ფე­ბო­და. და­ნარ­ჩე­ნი ბაღ-ვე­ნა­ხებს იყო მო­დე­ბუ­ლი. სა­ბედ­ნი­ე­როდ, მშვე­ლე­ლად მო­ევ­ლი­ნა სო­ფელს თა­ვა­დი მ. რ. ერის­თა­ვი, რო­მე­ლიც სას­წ­რა­ფოდ მი­იჭ­რა თა­ვის მო­სამ­სა­ხუ­რე­ე­ბით. მა­მა­სახ­ლი­სი ილია ბუხ­რა­ძე გაშ­მა­გე­ბით ებ­რ­ძო­და ცეცხლს. თორ­მე­ტი კომ­ლი ამო­ი­ბუგ­ნენ თა­ვი­ან­თი სარ­ჩო სა­ბა­დე­ბე­ლით, რო­მელ­თაც თა­ვად­მა მ. რ. ერის­თავ­მა, სხვა დახ­მა­რე­ბის გარ­და, აღ­მო­უ­ჩი­ნა შემ­წე­ო­ბა ჭირ­ნა­ხუ­ლით, თქვე­ნი მტე­რი, რომ ერის­თა­ვი და მა­მა­სახ­ლი­სი არ შეს­წ­რე­ბოდ­ნენ იმ გან­წი­რუ­ლებს.“

2008 წლის 25 ივ­ლისს კა­რა­ლეთ­ში სტუმ­რო­ბი­სას ვ. ქენ­ქა­ძეს ჩა­უ­წე­რია 1933 წელს და­ბა­დე­ბუ­ლი მი­ხე­ილ ვახ­ტან­გის ძე ვა­ზა­გაშ­ვი­ლის მო­ნათხ­რო­ბი: „ბა­ტო­ნი (მი­ხე­ილ ერის­თა­ვი - დ.ა.) ხში­რად ეტყო­და ხოლ­მე თა­ვის მო­უ­რავს, სა­ღა­მოს გა­ხე­დე, რო­მელ სახ­ლი­და­ნაც სი­ნათ­ლე არ გა­მო­დის, ნავ­თი მი­უ­ტა­ნეო“.

სამ­წუ­ხა­როა, რომ ამაგ­დარ ერის­თა­ვებს სი­კე­თის და­უ­ნა­ხა­ვიც ბევ­რი ჰყავ­დათ, მე­ო­ცე სა­უ­კუ­ნის და­საწყის­ში მძი­მე დღე­ე­ბის გა­და­ტა­ნა მო­უხ­და სო­ფელს ქარ­თ­ლ­ში გა­ჩა­ღე­ბუ­ლი რე­ვო­ლუ­ცი­უ­რი მოძ­რა­ო­ბის გა­მო. კა­რა­ლე­თი მოვ­ლე­ნე­ბის ეპი­ცენ­ტ­რ­ში მო­ექ­ცა. 1902 წელს გლე­ხე­ბი ერის­თავს სა­ძოვ­რე­ბის გა­მო უპი­რის­პირ­დე­ბი­ან. გო­რის მაზ­რის უფ­რო­სი მე­ამ­ბო­ხე გლე­ხებს აპა­ტიმ­რებს. მოგ­ვი­ა­ნე­ბით მათ რუ­სეთ­ში გა­და­ა­სახ­ლე­ბენ. სა­მი წლის შემ­დეგ ქარ­თ­ლე­ლი გლე­ხე­ბის კი­დევ ერ­თი გა­მოს­ვ­ლა მო­ეწყო მე­ბა­ტო­ნე­თა წი­ნა­აღ­მ­დეგ.

გო­რის ეთ­ნოგ­რა­ფი­ულ მუ­ზე­უმ­ში მუ­შა­ო­ბი­სას მო­ვი­ძიე ორი ფრი­ად სა­ყუ­რადღე­ბო ცნო­ბა, რო­მე­ლიც ქალ­ბა­ტონ რო­ზა ადუ­აშ­ვილს კა­რა­ლეთ­ში ჩა­უ­წე­რია, მთხრო­ბე­ლი ძვე­ლი რე­ვო­ლუ­ცი­ო­ნე­რი არ­ტემ სუ­ხი­ტაშ­ვი­ლი გახ­ლ­დათ, საბ­ჭო­თა პე­რი­ოდ­ში ასე­თი ხალ­ხის მო­ნა­ყოლს სხვა ფა­სი ჰქონ­და... „მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნია რე­ვო­ლუ­ცი­უ­რი აღ­მავ­ლო­ბა სო­ფელ კა­რა­ლეთ­ში. წი­თელ­რაზ­მე­ლე­ბის დევ­ნა­ში ერის­თავს ეხ­მა­რე­ბო­და თა­ვი­სი მო­უ­რა­ვი სი­სა­უ­რი, რო­მე­ლიც ეროვ­ნე­ბით ოსი  იყო. მო­სახ­ლე­ო­ბას იგი არ უყ­ვარ­და, რად­გან  და­უნ­დობ­ლად ექ­ცე­ო­დათ მათ. ხალხს  ძარ­ც­ვავ­და, თა­ვად კი მდიდ­რუ­ლად ცხოვ­რობ­და.

წი­თელ­რაზ­მე­ლებ­მა კარ­გო ჩუხ­რუ­კი­ძემ, არ­ტემ სუ­ხი­ტაშ­ვილ­მა და ვა­სო გურ­გე­ნაშ­ვილ­მა გა­დაწყ­ვი­ტეს სი­სა­უ­რის მკვლე­ლო­ბა, რო­მე­ლიც მო­წი­ნა­ვე ადა­მი­ა­ნებს აბეზღებ­და. გა­დაწყ­ვე­ტი­ლე­ბა სის­რუ­ლე­სი მო­იყ­ვა­ნა კარ­გო ჩუხ­რუ­კი­ძემ. მი­ხე­ილ ერის­თავ­მა თბი­ლი­სი­დან გა­მო­ითხო­ვა დამ­ს­ჯე­ლი რაზ­მი. მათ მთე­ლი მო­სახ­ლე­ო­ბა გა­რეთ გა­მო­იყ­ვა­ნეს, ერ­თად შე­აგ­რო­ვეს, შემ­დეგ ალ­ყა შე­მო­არ­ტყეს და მო­ითხოვ­დ­ნენ მკვლე­ლის და­სა­ხე­ლე­ბას. აქ იკ­ვე­თე­ბა სოფ­ლის მო­სახ­ლე­ო­ბის ერ­თ­სუ­ლოვ­ნე­ბა და სუ­ლის­კ­ვე­თე­ბა, რო­დე­საც მკვლე­ლის ვი­ნა­ო­ბა ყვე­ლამ იცო­და, მაგ­რამ არა­ვინ და­ა­სა­ხე­ლა, თუ  ვინ მოკ­ლა სი­სა­უ­რი. დამ­ს­ჯელ­მა რაზ­მ­მა სოფ­ლის მო­სახ­ლე­ო­ბა მდი­ნა­რე ფშან­ში ჩა­ა­ყე­ნა ზამ­თარ­ში, იან­ვარ­ში და და­ჟი­ნე­ბით მო­ითხოვ­დ­ნენ მკვლე­ლის და­სა­ხე­ლე­ბას. მო­სახ­ლე­ო­ბამ სი­ცი­ვეს ვერ გა­უძ­ლო, ზო­გი ავად გახ­და და მოკ­ვ­და. მი­უ­ხე­და­ვად ამი­სა, მკვლე­ლი მა­ინც არ და­ა­სა­ხე­ლეს.

ხალ­ხი თავს იკა­ვებ­და, რე­ვო­ლუ­ცია კი  უკ­ვე მო­ახ­ლო­ე­ბუ­ლი იყო. სწო­რედ ასე­თი გმი­რო­ბა გა­მო­ი­ჩი­ნა კა­რა­ლე­თის მო­სახ­ლე­ო­ბამ, და­ფა­რეს წი­თელ­რაზ­მე­ლე­ბი, რად­გან ისი­ნი თა­ვი­სუფ­ლე­ბის­თ­ვის იბ­რ­ძოდ­ნენ“.

„1905 წელს რე­ვო­ლუ­ცი­ის და­მარ­ცხე­ბის შემ­დეგ გაძ­ლი­ერ­დ­ნენ რე­ვო­ლუ­ცი­უ­რი ძა­ლე­ბი. წი­თელ­რაზ­მე­ლე­ბი გა­ნიც­დიდ­ნენ სას­ტიკ დევ­ნას. ისი­ნი მი­უ­ხე­და­ვად ამი­სა მა­ინც გა­ბე­დუ­ლად მოქ­მე­დებ­დ­ნენ. ფა­რუ­ლად მო­წი­ნა­ვე იდე­ებს ავ­რ­ცე­ლებ­დ­ნენ სოფ­ლის მო­სახ­ლე­ო­ბა­ში, ას­წავ­ლიდ­ნენ ბრძო­ლის ხერ­ხებს, თა­ვის დახ­ს­ნის სა­შუ­ა­ლე­ბებს, უხუ­ცე­სი კო­მუ­ნის­ტი არ­ტემ სუ­ხი­ტაშ­ვი­ლი მოგ­ვითხ­რობს, რომ სო­ფე­ლი კა­რა­ლე­თის მო­სახ­ლე­ო­ბა ძა­ლი­ან ცუ­დად ცხოვ­რობ­და. არ ჰქონ­დათ წე­სი­ე­რი ბი­ნე­ბი, ცხოვ­რობ­დ­ნენ ალი­ზის ბი­ნი­ან სახ­ლებ­ში, რო­მე­ლიც ჩად­გ­მუ­ლი იყო მი­წა­ში. მა­მა­კა­ცებს ღვი­ნის და­ლე­ვის უფ­ლე­ბა არ ჰქონ­დათ. თუ მე­ბა­ტო­ნე  გლეხს ჯოხს და­არ­ტყავ­და და ჯო­ხი გა­უტყ­დე­ბო­და, გლეხს ფუ­ლი უნ­და გა­და­ე­ხა­და ჯო­ხის სა­ფა­სუ­რად.

ხალ­ხი  ღე­ლავ­და, ვერ ურიგ­დე­ბო­და უსა­მარ­თ­ლო­ბას. ად­გი­ლობ­რი­ვი მე­ბა­ტო­ნე­ე­ბი დამ­ს­ჯე­ლი რაზ­მე­ბით აკა­ვებ­დ­ნენ გლე­ხებს.

მე­ბა­ტო­ნე ერის­თა­ვებ­მა მე­ფის რუ­სეთს მოს­თხო­ვა 60 ყა­ზა­ხი. ისი­ნი შე­დი­ოდ­ნენ სახ­ლებ­ში, აირ­ჩევ­დ­ნენ ცხვრებს, ძრო­ხებს, ქათ­მებს და პრო­დუქ­ტებს. მე­ბა­ტო­ნე  გლე­ხე­ბის  და­სა­მორ­ჩი­ლებ­ლად  იყე­ნებ­დ­ნენ მო­უ­რა­ვებს. ერის­თავს მო­უ­რა­ვად ჰყავ­და ჯერ სან­დ­რო ბი­ბი­ლაშ­ვი­ლი, შემ­დეგ კი გიო ბი­ბი­ლაშ­ვი­ლი.

გიო ბი­ბი­ლაშ­ვილ­მა ერის­თავს პი­რო­ბა მის­ცა, რომ გა­და­სა­ხადს თვი­თონ აკ­რეფ­და,  ოღონდ თუ 10 კო­დი პუ­რი­დან 1 კოდს მას მის­ცემ­დ­ნენ, 100 მა­ნე­თი­დან 10 მა­ნე­თი იმი­სი იქ­ნე­ბო­და.

ერ­თხელ გიო  ბი­ბი­ლაშ­ვი­ლი, სოფ­ლის მა­მა­სახ­ლი­სი, გზი­რი და მზი­და­ვი ათ ყა­ზახ­თან ერ­თად წა­ვიდ­ნენ სოფ­ლის ღა­ლის ასაკ­რე­ფად. ისი­ნი ყვე­ლა­ფერს იტა­ცებ­დ­ნენ რაც კი მოხ­ვ­დე­ბო­დათ. დარ­ბე­ვის  დროს მათ წი­ნა­აღ­მ­დე­გო­ბა გა­უ­წია სა­ქია ბუ­დე­დაშ­ვილ­მა, სთხო­ვა და­ე­ცა­დათ და ნა­წილს მე­რე მის­ცემ­და. გი­ომ კი გი­ნე­ბა და­უწყო. სა­ქი­ამ ვე­ღარ აიტა­ნა შე­უ­რაცხ­ყო­ფა  და და­ნით მოკ­ლა მო­უ­რა­ვი.

ყა­ზა­ხებ­მა ვერ გა­ი­გეს მოკ­ვ­ლის მი­ზე­ზი, სა­ქია კი გა­იქ­ცა და და­ი­მა­ლა... ცო­ტა ხნის შემ­დეგ კი თა­ვად გა­ნაცხა­და.

სოფ­ლის მო­წი­ნა­ვე ადა­მი­ა­ნე­ბად ით­ვ­ლე­ბოდ­ნენ იაკობ პა­პუ­კიშ­ვი­ლი, არ­ტემ სუ­ხი­ტაშ­ვი­ლი, გო­ჩა ხა­რი­ბე­გაშ­ვი­ლი. ისი­ნი გა­მუდ­მე­ბით ებ­რ­ძოდ­ნენ ად­გი­ლობ­რი­ვი თა­ვა­დე­ბის მოქ­მე­დე­ბებს“.

არ­ტემ სუ­ხი­ტაშ­ვი­ლის მო­ნათხ­რო­ბი იდე­ო­ლო­გი­უ­რი გა­მარ­თ­ლე­ბა იყო ქარ­თ­ველ თა­ვად-აზ­ნა­უ­რო­ბა­ზე თავ­დას­ხ­მე­ბის, მკვლე­ლო­ბე­ბის, დევ­ნის, ქო­ნე­ბის მი­ტა­ცე­ბის, რა­საც ად­გი­ლი ჰქონ­და ბოლ­შე­ვიკ­თა აღ­ზე­ვე­ბის დროს. რო­გორ შე­იძ­ლე­ბა და­ვი­ჯე­როთ ფრა­ზა „თუ მე­ბა­ტო­ნე  გლეხს ჯოხს და­არ­ტყავ­და და ჯო­ხი გა­უტყ­დე­ბო­და, გლეხს ფუ­ლი უნ­და გა­და­ე­ხა­და ჯო­ხის სა­ფა­სუ­რა­დო“, რო­ცა მეცხ­რა­მე­ტე-მე­ო­ცე სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის პრე­სის ფურ­ც­ლე­ბი­დან კარ­გად ჩანს, რო­გორ ეხ­მა­რე­ბო­და თა­ვის გლე­ხებს კა­რა­ლე­თის უკა­ნას­კ­ნე­ლი მე­ბა­ტო­ნე.

სი­ცოცხ­ლის უკა­ნას­კ­ნელ წლებ­ში მი­ხე­ი­ლი გრძნობ­და, რომ კარგს არა­ფერს უქად­და მის სი­ცოცხ­ლე­სა და ოჯახს წი­თელ­რაზ­მელ­თა თა­რე­ში. გლე­ხე­ბი გვერ­დით უდ­გ­ნენ, რო­გორც შე­ეძ­ლოთ, იცავ­დ­ნენ. ბო­ლოს იძუ­ლე­ბუ­ლი ხდე­ბა კა­რა­ლე­თი­დან წა­ვი­დეს და ოძის­ში ძმის - შალ­ვას ოჯახს შე­ა­ფა­როს თა­ვი. ფეხ­და­ფეხ მიჰ­ყ­ვ­ნენ სის­ხ­ლ­მოწყუ­რე­ბუ­ლი ჯა­ლა­თე­ბი და ოძი­სი­დან საქ­მის გა­სარ­ჩე­ვად თა­ვი­სი­ვე ეტ­ლით უკან და­უბ­რუ­ნე­ბი­ათ. მი­ხე­ილს ოცი წლის ვა­ჟიც გა­მოჰ­ყ­ვა თან, შალ­ვა, აგ­რო­ნო­მი­უ­ლი ფა­კულ­ტე­ტის მე­ო­რე კურ­სის სტუ­დენ­ტი. კო­დის­წყა­როს­თან ახ­ლოს ვე­რა­გუ­ლად მო­უკ­ლავთ მა­მა-შვი­ლი. „სა­ცო­და­ვი ბა­ტო­ნი შეხ­ვეწ­ნია რაზ­მე­ლებს, ოღონდ ჩე­მი შვი­ლის სიკ­ვ­დილს ნუ მა­ყუ­რე­ბი­ნებთ, ჯერ მე მომ­კა­ლი­თო... ძალ­ზე გულ­სატ­კე­ნია ის ფაქ­ტი, რომ მა­მას ძა­ლით აყუ­რე­ბი­ნეს შვი­ლის წა­მე­ბა და სიკ­ვ­დი­ლი, შემ­დეგ მა­საც ტყვი­ით გა­უხ­ვ­რი­ტეს შუბ­ლი“.

მძი­მე ხვედ­რი რგე­ბი­ათ ერის­თა­ვე­ბის მკვლე­ლებს: ბა­ზან­და­რაშ­ვილს, ტერ­ტე­რაშ­ვილ­სა და ხარ­ბე­გაშ­ვილს: „ბა­ზან­და­რაშ­ვილს - რო­გორც გვითხ­რეს, სხვენ­ზე შე­მო­დე­ბულ თა­ვი­სა­ვე ბავ­შ­ვო­ბის დრო­ინ­დელ აკ­ვან­ზე ჩა­მობ­მულ თო­კით თა­ვი ჩა­მო­უხ­რ­ჩ­ვია.

ტერ­ტე­რაშ­ვილ­მა - იმ უბე­დუ­რე­ბი­დან კარ­გა ხანს იცოცხ­ლა . ჯერ გა­ა­ციმ­ბი­რეს, მოგ­ვი­ა­ნე­ბით კი კლი­ნი­კუ­რი სიკ­ვ­დი­ლის შემ­დეგ შეშ­ლი­ლი ქუ­ჩა-ქუ­ჩა ხე­ტი­ალ­ში უპატ­რო­ნოდ გარ­და­იც­ვა­ლა... ხარ­ბე­გაშ­ვი­ლი ბე­რუ­კა კი, რო­მე­ლიც ძალ­ზე აგ­რე­სი­უ­ლი და და­უნ­დო­ბე­ლი კა­ცი ყო­ფი­ლა, კო­მუ­ნის­ტებს თა­ვი­სი რი­გე­ბის წმენ­დი­სას და­უხ­ვ­რე­ტი­ათ.“

მე­უღ­ლის გარ­დაც­ვა­ლე­ბის შემ­დეგ ელე­ნე სა­გი­ნაშ­ვი­ლი ქა­ლიშ­ვი­ლებ­თან: ეკა­ტე­რი­ნე, ნი­ნო და რუ­სუ­დან ერის­თა­ვებ­თან ერ­თად თბი­ლის­ში გა­და­სახ­ლ­და, დის ბარ­ბა­რე სა­გი­ნაშ­ვილ-მა­ყაშ­ვი­ლის ოჯახ­ში, რო­მე­ლიც დღე­ვან­დელ წყნე­თის (დღე­ვან­დელ მე­ლი­ქიშ­ვი­ლის) ქუ­ჩა­ზე ცხოვ­რობ­და. ელე­ნე კი­ნო­თე­ატ­რ­ში აკომ­პა­ნი­მენტს უწევ­და მუნ­ჯი ფილ­მე­ბის ჩვე­ნე­ბას. მგლო­ვი­ა­რე მე­უღ­ლე და დე­და ცდი­ლობ­და ტკი­ვი­ლი არ შე­ემ­ჩ­ნია, თუმ­ცა ვა­ლე­რი­ან გაფ­რინ­დაშ­ვი­ლის მო­გო­ნე­ბით, მას კოჯ­რის გზა­ზე შემ­თხ­ვე­ვით უნა­ხავს თა­ვის­თ­ვის, ყვე­ლა­სა­გან მა­ლუ­ლად ტი­რი­ლით გულ­მო­ო­ხე­ბუ­ლი თა­ვა­დის ქვრი­ვი.

ამ­ბო­ბენ, ერის­თა­ვე­ბის უფ­როს ქა­ლიშ­ვილს, ბი­ო­ლო­გი­ის მეც­ნე­რე­ბა­თა დოქ­ტორ ეკა­ტე­რი­ნე ერის­თავს მი­უძღ­ვ­ნაო გა­ლაკ­ტი­ონ­მა გე­ნი­ა­ლუ­რი ლექ­სი „გა­გონ­დე­ბა თუ არა კა­რა­ლე­თის დღე­ე­ბი“... სამ­წუ­ხა­როდ, 1938 წელს თვით­მ­კ­ვ­ლე­ლო­ბით და­ას­რუ­ლა სი­ცოცხ­ლე ერის­თა­ვე­ბის უმ­ც­როს­მა ქა­ლიშ­ვილ­მა რუ­სუ­დან­მა, რო­გორც ჩანს, მის­მა ფა­ქიზ­მა სულ­მა ვერ გა­უძ­ლო რეპ­რე­სი­ე­ბის მძი­მე პე­რი­ოდს. იგი პრო­ფე­სი­ით არ­ქი­ტექ­ტორ-მხატ­ვა­რი ყო­ფი­ლა და  გ. ჩუ­ბი­ნიშ­ვილ­თან უმუ­შა­ვია ძეგ­ლე­ბის აღ­დ­გე­ნა­ზე. ოჯა­ხის წევ­რებ­მა ვერ გა­უძ­ლეს რეპ­რე­სი­ე­ბის წნეხს და ნი­ნოს ნა­ხა­ტე­ბი გა­ა­ნად­გუ­რეს, თუმ­ცა მა­ყაშ­ვი­ლე­ბის ოჯახს დღემ­დე მა­ინც შე­მო­უ­ნა­ხავს რუ­სუ­და­ნის ორი ნა­მუ­შე­ვა­რი. 

ასე­ვე სამ­წუ­ხა­როა, რომ კა­რა­ლე­თე­ლი ერის­თა­ვე­ბის ბრწყინ­ვა­ლე სა­სახ­ლე დღეს იავარ­ქ­მ­ნი­ლი და გა­პარ­ტა­ხე­ბუ­ლია, ვფიქ­რობ, მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი ეროვ­ნუ­ლი საქ­მე იქ­ნე­ბა მი­სი მოვ­ლა-პატ­რო­ნო­ბა და მი­ხე­ილ ერის­თა­ვის სა­ხე­ლის უკ­ვ­დავ­ყო­ფა.

და­ვით ახ­ლო­უ­რი,

სა­ქარ­თ­ვე­ლოს მწე­რალ­თა კავ­ში­რის ში­და ქარ­თ­ლის, ცხინ­ვა­ლი­სა და ახალ­გო­რის ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ის თავ­მ­ჯ­დო­მა­რე, გო­რის უნი­ვერ­სი­ტე­ტის პრო­ფე­სო­რი.