ბრბოს ტაში და ეშაფოტის გრუხუნი
"ყოველთვის გახსოვდეს, რომ ბრბო, რომელიც ტაშს უკრავდა შენს მეფედ კურთხევას, ასევე დაუკრავს ტაშს შენთვის თავის მოკვეთას. ხალხს უყვარს სანახაობა..." - ტერი პრატჩეტი

ბრბოს ტაში და ეშაფოტის გრუხუნი. სანახაობის მარადიული წყურვილი და ძალაუფლების ცვალებადი ბედი
"ყოველთვის გახსოვდეს, რომ ბრბო, რომელიც ტაშს უკრავდა შენს მეფედ კურთხევას, ასევე დაუკრავს ტაშს შენთვის თავის მოკვეთას. ხალხს უყვარს სანახაობა..." - ტერი პრატჩეტის ეს მწარე, თუმცა საოცრად მართალი სიტყვები, გვაიძულებს დავფიქრდეთ ძალაუფლების, პოპულარობისა და ადამიანთა კოლექტიური ბუნების რთულ და სახიფათო ურთიერთკავშირზე. პრატჩეტი ფენტეზის სამყაროს პერსონაჟის ბაგეებით გადმოგვცემს იმ მარადიულ ჭეშმარიტებას, რომელიც საუკუნეების მანძილზე აწუხებდა ფილოსოფოსებს, მმართველებსა და ისტორიკოსებს: საზოგადოებრივი აღიარება ცვალებადია, ხოლო ბრბოს სიყვარული და სიძულვილი ხშირად ერთი და იმავე სანახაობის წყურვილით საზრდოობს.
ისტორიულად, მრავალი მოაზროვნე ცდილობდა გაეშიფრა მასების ქცევის ლოგიკა. რენესანსის ეპოქის ცნობილი პოლიტიკური ფილოსოფოსი ნიკოლო მაკიაველი თავის ტრაქტატში "მთავარი", პრაგმატული სიმკაცრით აღწერს ადამიანურ ბუნებას, რომელსაც საოცრად ეხმიანება პრატჩეტი. მაკიაველის აზრით, "ზოგადად ადამიანებზე შეიძლება ითქვას, რომ ისინი უმადურები, ცვალებადები, პირფერები და მატყუარები არიან. გაურბიან საფრთხეს და ხარბები არიან სარგებლის მიმართ... სანამ მათთვის სარგებელი მოგაქვს, შენი ერთგულები არიან... მაგრამ როცა საჭიროება დადგება, ზურგს შეგაქცევენ." მაკიაველი მმართველს აფრთხილებს, რომ ხალხის სიყვარული არასაიმედო საყრდენია ძალაუფლებისთვის, განსხვავებით შიშისგან, რომელიც უფრო მყარი კონტროლის მექანიზმია. უფრო ადრე, პლატონი "სახელმწიფოში" აკრიტიკებდა დემოკრატიას სწორედ იმის გამო, რომ მასები ადვილად ექცევიან დემაგოგების გავლენის ქვეშ და რაციონალურ განსჯას ემოციურ იმპულსებს ამჯობინებენ. მოგვიანებით, გუსტავ ლე ბონი თავის ნაშრომში "ბრბოს ფსიქოლოგია" დეტალურად აღწერს, თუ როგორ კარგავს ინდივიდი კრიტიკულ აზროვნებასა და პიროვნულ პასუხისმგებლობას მასაში ჩაკარგვისას. ეს მოაზროვნეები, სხვადასხვა ეპოქასა და კონტექსტში, ერთსა და იმავე პრობლემას ეხებიან – კოლექტიური ქცევის ირაციონალურობასა და ცვალებადობას.
რა ფსიქოლოგიური მექანიზმები განაპირობებს ბრბოს ასეთ ქცევას? უპირველეს ყოვლისა, ეს არის ემოციური გადადება – ემოციები, განსაკუთრებით ძლიერი სიხარული, რისხვა, შიში, სწრაფად ვრცელდება ჯგუფში და ინდივიდები ერთმანეთის განწყობას იზიარებენ კრიტიკული ფილტრის გარეშე. მეორე ფაქტორია დეინდივიდუალიზაცია, როდესაც ადამიანი ბრბოს ნაწილი ხდება, ის კარგავს საკუთარი "მე"-ს შეგრძნებას და, შესაბამისად, პასუხისმგებლობას საკუთარ ქმედებებზე. ანონიმურობის განცდა აადვილებს ისეთი ქმედებების ჩადენას, რასაც ინდივიდუალურად არ გააკეთებდა. ასევე მნიშვნელოვანია კონფორმიზმის ფენომენი, ჯგუფის წნეხი და სურვილი, იყო მიღებული, აიძულებს ინდივიდს, დაეთანხმოს უმრავლესობის აზრს, თუნდაც შინაგანად არ იზიარებდეს მას. ბრბო ხშირად რეაგირებს გამარტივებულ ლოზუნგებსა და ძლიერ სიმბოლოებზე, რაც მას ადვილად სამართავს ხდის დემაგოგებისთვის.


